کاربر مهمان، خوش آمدید.  ورود به پنل کاربریثبت نام

مشاغل صنعت و صنایع ایران

پورتال ثبت و تبادل اطلاعات صنایع ایران و مشاغل وابسته

صنعت و صنایع
به پورتال تخصصی و حرفه ای ثبت و تبادل اطلاعات صنایع ایران و مشاغل وابسته خوش آمدید
شما هم به جامعه بزرگ صنعت و صنایع ایران بپیوندید...

فلزات گرانبها

منتشره شده در چهارشنبه ۱۰ شهریور ۱۴۰۰

استفاده از فلزات گرانبها توسط انسان به هزاران سال پیش، یعنی در واقع به ۸ هزار سال پیش بر می‌گردد. برای اولین بار تمدن‌های باستان مشرق‌زمین از این فلزات برای ساخت جواهرات و وسایل تزئینی ارزشمند استفاده کردند. هر منطقه و هر کشور از فلزات گوناگونی استفاده می‌کردند؛ به طور مثال در مصر باستان، طلا بیشتر از بقیه فلزات گرانبها مورد استفاده بود اما در کشور چین، نقره حرف اول را می‌زد. اما امروزه فلزات دیگری همچون پلاتین، پالادیم و رودیوم نیز به صنعت جواهرسازی راه پیدا کرده‌اند.

فلز گران‌بها یا فلز قیمتی، عنصر شیمیایی فلزی کمیاب است که ارزش اقتصادی بسیار بالایی دارد. فلزات قیمتی کمتر از دیگر عناصر واکنش‌پذیر هستند، جلای بیشتری دارند، نرم‌تر یا شکل‌پذیرتر هستند و دمای ذوب بالاتری هم نسبت به دیگر فلزات دارند.

انواع فلزات گرانبها

فلزات ارزشمند و گرانبها به فلزاتی گفته می‌شود که علاوه بر ارزش اقتصادی، ارزش صنعتی هم داشته باشند. این فلزات به دلیل کمیابی و استفاده در صنایع مهم ارزشمند هستند و اکثرا به عنوان سرمایه از آنها یاد می‌شود. بعضی از آنها فقط در ساخت جواهرات مورد استفاده قرار می‌گیرند و برخی دیگر در صنایع مهمی مثل نفت و پتروشیمی. در زیر انواع مختلف فلزات گرانبها را معرفی کرده‌ایم.

طلا، رایج‌ترین نوع فلزات گرانبها

طلا اولین فلز گرانبهایی بود که در صنعت جواهرسازی مورداستفاده قرار گرفت. احتمالا دلیل آن را می‌دانید! طلا هرگز زنگ نمی‌زد، سیاه نمی‌شود و همیشه مثل آفتاب درخشان است. در اسطوره‌های باستانی از طلا به عنوان نور خدایان یاد شده است و به همین خاطر طلا برای مردم عادی مورد استفاده قرار نمی‌گرفت. فقط فرعون و دیگر شخصیت‌های مهم مصر اجازه استفاده از طلا را داشتند.

طلا را می‌توان به صورت خالص در طبیعت به صورت دانه‌ای یا تکه‌ای در میان سنگ‌ها، کانی‌های بلوری شده و مواد ته نشینی آبرفتی پیدا کرد.

طلا به دلایل زیر ارزش بسیار بیشتری نسبت به دیگر فلزات دارد:

کمیابی
کاربردپذیری آسان
تصفیه راحت
مقاومت در مقابل زنگ زدن و خوردگی
رنگ متمایز
واکنش‌ناپذیری با دیگر عناصر

از این فلز قیمتی برای ساخت انواع وسایل زینتی، زیورآلات و حتی ابزار جنگی و پزشکی استفاده می‌شد.

طلا می‌تواند با بسیاری از فلزها آلیاژ شود. این آلیاژها عموما برای رسیدن به درجه‌های مختلف سختی و نرمی‌، دمای ذوب مناسب، ایجاد رنگ متفاوت تهیه می‌شوند. مس رایج‌ترین فلز در آلیاژهای طلاست و باعث قرمزتر شدن رنگ آلیاژ می‌شود. میزان طلای موجود در هر آلیاژ از واحد ۲۴ یا واحد ۱۰۰۰ محاسبه و مطرح می‌شود. طلای ۱۸ عیار به معنی ۱۸ واحد طلا و ۶ واحد فلز دیگر و طلای ۹۰۰ به معنی ۹۰۰ واحد طلا و ۱۰۰ واحد فلز دیگر است. شاید جالب باشد بدانید هند بزرگ‌ترین واردکننده طلا در جهان است به این خاطر که تقاضای جواهرات طلا در این کشور بسیار بالاست.

طلای زرد

طلای ۲۴ عیار روشن‌ترین و درخشان‌ترین رنگ زرد طلایی را داراست. هر چه فلزات دیگری به آن اضافه شوند از درخشندگی و زردی آن بیشتر کاسته می‌شود. در صنعت جواهر سازی، اغلب از روکش طلای ۲۴ عیار روی مصنوعات استفاده می‌شود تا درخشندگی رنگ آن حفظ شود. دلیل اینکه از خود طلا به طور خالص در ساخت جواهرات استفاده نمی‌شود، نرمی زیاد آن است که باعث می‌شود استحکام کمتری داشته باشد. از این رو همیشه آن را با فلزات گرانبهای دیگر آلیاژ می‌کنند. هر چه عیار طلا بالاتر باشد، میزان سختی آن کمتر است اما در عوض خلوص بیشتری دارد.

رزگلد یکی از فلزات گرانبها

رنگ قرمز این طلا از آلیاژ مس و طلای خالص حاصل می‌شود. هر چه قرمزی جواهرات طلا بیشتر باشد، یعنی مس بیشتری در آن استفاده شده و قیمت و ارزش آن کمتر است. در عوض، هر چه مس بیشتر باشد، رنگ رزگلد آن بیشتر خواهد بود. این طلا را با نام «طلای قرمز» هم یاد می‌کنند. البته اگر مس کمتری در ترکیب آن به کار رفته باشد، رنگ آلیاژ صورتی می‌شود که به آن «طلای صورتی» می‌گویند. رزگلد نسبت به طلای زرد و سفید امروزی‌تر است و طرفداران بیشتری دارد.

طلای سفید یکی از فلزات گرانبها

طلای سفید همان طلای زرد است که یک لایه فلز سفید همچون نیکل، پالادیم یا پلاتین روی آن کشیده شده است. طلای سفید همیشه یک روکش رودیوم دارد تا علاوه بر حفظ سفیدی، براق و درخشان هم بماند. ازآنجا که برخی افراد به نیکل حساسیت دارند، به‌جای نیکل از پالادیوم استفاده می‌شود. این فلزاز نیکل گران‌تر است اما احتمال اینکه واکنش‌های آلرژیک ایجاد کند کمتر است. اگر از پالادیوم در طلای سفید استفاده شود، دیگر نیازی به روکش رودیوم نیست زیرا پالادیوم نوعی رنگ خاکستری به طلا می‌دهد. معمولاً روکش رودیوم وقتی ساییده می‌شود طلا یه رنگ زرد کدر دیده می‌شود.

نقره یکی از فلزات گرانبها

از دیگر فلزات گرانبها باید به نقره اشاره کرد که بعد از طلا از محبوبیت بسیار زیادی برخوردار است. نقره فلزی نرم، سفیدرنگ، براق و جذاب است. نقره در طبیعت هم به صورت خالص و هم به صورت آلیاژ طبیعی همراه با طلا و دیگر فلزات و هم در برخی سنگ‌های معدنی یافت می‌شود. نقره مرسوم در جواهرسازی نقره استرلینگ نام دارد و آلیاژی از ۹۲.۵ درصد نقره و ۷.۵ درصد مس است. از مشخصات نقره می‌توان به درخشندگی، شکل پذیر، نرم و چکش‌خوار بودن آن اشاره کرد. نقره در برابر اکسیداسیون مقاوم است اما در هوا وقتی ترکیب‌های گوگردی بر آن اثر بگذارد، تیره می‌شود.

در دوران باستان از نقره بیشتر از طلا استفاده می‌شد زیرا علاوه بر سبک‌تر بودن از طلا مقاوم‌تر و مستحکم‌تر هم بود. از این فلز گرانبها در ساخت وسایلی همچون وسایل غذاخوری، زیورآلات و وسایل زینتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مس

فلز مس نیز یک فلز قیمتی به شمار می‌آید که از آن در صنعت طلاسازی بسیار استفاده می‌شود. از فلز مس علاوه‌براینکه برای تغییر رنگ طلا استفاده می‌شود، برای پایین آوردن عیار طلا هم کمک می‌گیرند. یعنی وقتی می‌خواهند طلاهایی با عیار بالا را به طلاهایی با عیار پایین تبدیل کنند طلا را با مقادیر معینی از فلز مس ترکیب می‌کنند.

البته باید اشاره کنیم که عیب فلز مس در ساخت زیورآلات این است که ممکن است روی پوست بعضی از افراد ردی سیاه به جا بگذارد.

کاربرد فلزات گرانبها در ساخت زیورآلات

همان‌طور که تا اینجا متوجه شدید، فلزهای قیمتی به صورت ترکیبی در ساخت زیورآلات مورد استفاده قرار می‌گیرند. مثلاً طلا با مس ترکیب می‌شود تا طلای رزگلد بسازد و بتوان با آن انواع جواهرات زیبا درست کرد. اما علاوه بر فلزهای گرانبهائی که در بالا معرفی کردیم و کاربرد آنها در صنعت جواهرسازی را نوشتیم، فلزهای دیگری نیز در این صنعت بسیار مورداستفاده دارند؛ از جمله باید به پلاتین، پالادیوم و رودیوم اشاره کرد که در زیر به طور جداگانه معرفی کرده‌ایم.

پلاتین (Platinum)

پلاتین یکی از باارزش‌ترین فلزات گران‌بهاست. نام این فلز برگرفته از واژه‌ی اسپانیایی پلاتینا به معنی «نقره کوچک» است. نادر بودن این فلز ۳۰ برابر بیشتر از طلاست. کشورهایی آمریکای جنوبی اولین کسانی بودند که از ارزش و خواص پلاتین بهره گرفتند. چندین سال بعد، در حوالی سال ۱۸۳۲ اروپایی از آن در صنایع مختلف استفاده کردند. و سپس به قاره‌های آفریقا و آسیا رسید. پلاتین کمترین واکنش‌پذیری در بین تمامی فلزات را دارد و در برابر خوردگی بسیار مقاوم است. پلاتین حتی در محیط‌های داغ هم این ویژگی را حفظ می‌کند.

جالب است بدانید که قیمت پلاتین از طلا نوسان بیشتری دارد. در ساخت زیورآلات پلاتین بعد از طلا بیشترین استفاده را دارد. این فلز گرانبها در مقابل تیرگی و خوردگی بسیار مقاوم است به‌طوری که حتی از طلای زرد هم بهتر است. همچنین شکل‌پذیری آن نیز بسیار بالاست. جواهرات پلاتین عموما با عیار ۹۵۰ از هزار ساخته می‌شوند.

پالادیم (Palladium)

پالادیم در سال ۱۸۰۲ میلادی توسط ویلیام هاید والاستون کشف شد. این فلز گرانبها در مجاورت هوا سیاه نمی‌شود و پایین‌ترین نقطه ذوب را در میان فلزات هم گروه پلاتینیوم دارد. پالادیوم نیز همچون طلا می‌تواند به ورقه‌های نازک تبدیل شود و یکی از فلزات کمیاب است و به رنگ نقره‌ای و سفید است. پالادیم یکی از گرانترین فلزات دنیاست. بیشتر پالادیم دنیا در دو کشور روسیه و آفریقای جنوبی تولید می‌شود.

رودیوم (Rhodium)

فلز گرانبهای رودیوم نیز در سال ۱۸۰۳ میلادی توسط ویلیام هاید والاستون کشف شده است. رودیوم کمیاب‌ترین عنصر از خانواده پلاتین است و قیمت بسیار بالایی هم دارد. این فلز کمیاب، به رنگ نقره‌ای-سفید است و جنس بسیار سختی دارد . مقاومت بسیار در مقابل فرسایش، درخشندگی و جلای قابل توجه از ویژگی‌های رویدوم به‌شمار می‌روند. این فلز اغلب در سنگ‌های حاوی پلاتین و نیکل همراه با دیگر فلزات گروه پلاتین یافت می‌شود. رودیم در مقابل فرسایش و واکنش‌های شیمیایی مقاومت بسیار بالایی دارد. یک لایه بسیار نازک رودیم هم می‌تواند درخشش و جلای قابل توجه و مقاومت بالایی در مقابل فرسایش و تیرگی به جواهرات بدهد از آن در ساخت جواهرات به وفور استفاده می‌شود.

تیتانیوم (Titanium)

تیتانیوم یک فلز سبک است که به راحتی می توان رنگ آن را تغییر داد. همین ویژگی‌ها آن را یک فلز بسیار مناسب برای طراحی و ساخت زیورآلات تبدیل کرده است. بعلاوه، تیتانیوم حساسیت‌زا هم نیست به همین خاطر در ساخت زیورآلات کاربرد زیادی دارد.

کبالت (Cobalt)

میزان استحکام کبالت از پلاتین بیشتر است و به راحتی خط و خش برنمی‌دارد. وزن کبالت نیز بسیار پایین است و این مسئله موجب محبوبیت آن میان طراحان و برندهای زیورآلات شده است. از ویژگی‌های کبالت نسبت به دیگر فلزات گرانبها باید به عدم ایجاد حساسیت‌ پوستی روی بدن است اشاره کرد.

تنگستن (Tungsten)

فلز تنگستن نیز در ساخت زیورآلات کاربرد زیادی دارد. اما عیب این فلز، وزن زیاد آن است. به طوری که وزن آن چهار برابر بیشتر از وزن تیتانیوم است. از این فلز برای ساخت گردنبند، گوشواره و انواع ست و نیم‌ست استفاده می‌شود. تنگستن به صورت طبیعی به رنگ‌های نقره‌ای تا سفید شیری یافت می‌شود. تنگستن هم مانند بسیاری از فلزات دیگر به صورت آلیاژ در صنعت جواهرسازی کاربرد دارد. از ویژگی‌های این فلز می‌توان به مناسب بودن برای پوست‌های حساس، استحکام و مقاومت بالا در برابر انواع خط و خش و تغییر رنگ و درخشش و جلوه فوق‌العاده زیبا اشاره کرد.

نکات مهم در مورد استفاده از انواع فلزات گرانبها

پلاتین را می‌توان با محلول آب و صابون و یک فرچه‌ی بسیار نرم تمیز کرد. فلز پلاتین به مرور زمان زنگار می‌گیرد که می‌توان آن را پولیش کرد و دوباره به حالت اولیه بازگرداند.

این را در خاطر داشته باشید که کلر (موجود در آب) به طلا آسیب جدی وارد می‌کنند بنابراین ترجیحا با مصنوعات طلا حمام نکنید.

از گذاشتن نقره در تماس طولانی مدت با مواد پایه پروتئینی مثل پشم، ابریشم یا چرم خودداری کنید.

از تماس هرگونه ماده شیمیایی با انواع طلا و سنگ‌های قیمتی پیشگیری کنید. در صورتی که ماده شیمیایی روی زیورآلات ریخته شد، بلافاصله آن را با آب بشویید و سریعا خشک کنید.

جواهرات را جدا از هم نگهداری کنید تا مثلا بندهای گردنبندها در هم گره نخورند، انگشترها و گوشواره‌ها به هم ساییده نشوند یا برخورد آنها به هم موجب خراشیدگی‌شان نشود.

همیشه در زمان استفاده از انواع کرم‌ها، لوسیون‌ها و عطرها زیورآلات خود را در بیاورید. بهتر این است که اول آرایش کرده و لباس‌های خود را بپوشید و در آخر جواهراتی که مدنظرتان است را بپوشید.

مشاغل صنعتی ایران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *