علامت سازی
علامت سازی
سابقه علم گردانی در ایران و به ویژه در میان مردم تهران مشخص نیست. آنچه مسلم است آیین علم گردانی به دورههای پیش از حکومت صفویه باز می گردد و نشانهای برای حضور یک قبیله یا خاندان در جنگ بوده است اما دولت صفویه مانند سایر آیینهای این دوره علامت سازی را مرسوم کرد و هنرمندان اصفهانی، آن را به اوج خود رساندند. رسم علم گردانی در دوره قاجار شکل تازهای گرفت و علامتها هر روز به همت هنرمندان ایرانی سنگینتر و نشانههای بیشتری به آن افزوده شد.
در دوره ناصری چندین علم مشهور وجود داشت که مربوط به دارالخلافه بود. دوستعلی خان معیرالممالک در یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه از« علم زنبورکخانه» نام میبرد که پیشاپیش دسته سلطنتی حرکت میکرد.
قدیمیترین علمهای ایرانی در موزه توپکاپی استانبول نگهداری میشود. شاید این علم ها – که نمونهای از علامت و نشان قبایل مختلف ایرانی است – در عصر حکومت ترکمنهای آق قویونلو و قره قویونلو وجود داشته و دستههای سیاسی و مذهبی از آنها استفاده میکرده اند. این علمها از غنایم جنگی است و پس از تصرف شهر تبریز توسط سپاهیان عثمانی، شاه سلیم آنها را به استانبول منتقل کرد . یک علم هم در موزه مرکزی آستان قدس رضوی است که قدمت آن به قرن ۱۳ ه.ق میرسد و در شهر اصفهان ساخته شده است.
به غیر از علم فلزی چند نوع علم در تکایا و جلوی دسته های ایران هست:
علم چوبی : فرمی است شبیه به سرو که معمولاً روی آن را با پارچهای مشکی میپوشانند و در بالای آن یک تیغه علم، پنجه یا قبه وصل کرده و پارچههای رنگی نیز به آن میآویزند.
علم کردی : طرز کار بر روی این علم و تزئینات آن شبیه به علم چوبی است با این تفاوت که از چوب یک تکه ساخته میشود و به اصطلاح تو پر است.
علم جریده : از چوب یک تکه ساخته میشود ولی باریک ونقاشی ها در تزیینات آن ساده تر از ۲ نوع دیگر است و در روستاهایی که از نظر مالی در مضیقهاند ، معمولاً از علم جریده استفاده میشود .
تاریخچه
به نظر میرسد که نوعی علم در زمان آل بویه برای مراسم محرم استفاده می شدهاست. در زمان آق قویونلوها طبل و علم از امامزادهها توسط علما در مراسم مذهبی حمل می شدهاست. با تشکیل دولت شیعی صفوی، علم به صورت گسترهای در مراسم محرم و سایر مراسم مذهبی بکار مورد استفاده قرار میگرفتهاست.
قدیمیترین علمهای ایرانی در کاخ توپقاپی استانبول نگهداری میشود. این علمها از غنایم جنگی است و پس از تصرف شهر تبریز توسط سپاهیان عثمانی، شاه سلیم آنها را به استانبول منتقل کرد که پس از رواج تشیع در زمان شاه اسماعیل مورد استفاده دستهها قرار میگرفت، از صفحهای آهن به صورت تیغهای باریک و بلند ساخته میشد. در راس آن علامت و نشان سنتی و قومی قبیله و در شیعه مذهبان نام الله یا نام الله و محمد و علی یا نام الله و پنج تن نقره کاری (نقره کوبی) یا کنده کاری میشد. تیغه باریک و بلند آهنین با صفحهای مدور و بزرگتر در انتهای تیغه که دارای قابی از فلز بود خاتمه مییافت. دور این قاب را با سرهای اژدها که از هنرهای چینی و ژاپنی اقتباس شده بود[نیازمند منبع]، میآراستند. این علمها بر روی دستهای چوبی یا فلزی قرار میگرفت و پیشاپیش دستهها حمل میشد.
در سالهای بعد، بخصوص در دوران زندیان و قاجاریه، تزئینات دیگری به علمهای دسته اضافه شد و عزاداران مذهبی در ایام سوگواری یا بزرگداشت و تشریفات دیگر آنها را به کار میبرند.
